RA MUUI RÁ T´OFO ´NE RÁ HÑÄ YA HÑÄKI BI THOKI RA NGO RÁ PA YA HÑÄKI MA NXOGE RA XIHMÄI

Nubya bi nja rá pa ya hñäki ma nxege ra xihmäi, ge di thoki tat´a ´nate ma ´naa rá yoho nzän, njabu bi hmää ra hmunts´a dä hnini ha ya ´befi ga nsadi, ya bähñä mfadi ´ne ya thogi ´mui (UNESCO), ra Nguu ga nsadi ya Dangä Jä´i (IHEA), bi umbi ´na ra he´mi paha ga{ tho ya hnini habu xa thoki ya ´befi ga nsadi ko ra hñäki hñähñu, ga ndesnä nuni Nxatho rá hyodi mahuifi ra dä hnini Ndemä.

Nuyu bi thoki nuna hoga hmä´ti ge ra Ntui nsadi ra IHEA, habu bi thoki ndunthi ra ´befi ha bi ntini ra xahnäte Nelson Martínez Barragán, ge bi mudi nu ya ´befi nsadi pa ya hñäki ha ra IHEA,-ya hingi mpefi ra xahnäte- bi mää rá thogi ´ne ra muui ya yoho hñäki ha ra nguu nsadi ra INEA ´ne ha´mu bi ´bu ra INEA-ra tsu´tui Nsadi Hidalgo rá jeya 1982, ge di ge´bu bi mudi bi thoki ya mfist´ofo ´ne nu´u ma ´na´ño ja mapabya.

Njabu ´nehe bi mää “ge nuyu ya jeya bi thogi mi ´bui ndunthi ya dängä jä´i ge hinmi ñä ra hñämfo, hange xma hñei da utuabi ra t´ofo” njabu bi za bi thandi ge mi otua ra ´bedi da utuabi ya mik´ei ko ra hñäki mi ñä nu´ä´u, hange ya xahnäte bi thoki ya mfist´ofo ´ne hanja da utuabiyu, nge´a bi gamfri ge ya jä´i mi pe´tsi ndunthi ya mfädi ma xoge nuua ´Monda.

Bi nja ma ´na ra bähñä hñä rá thuhu ¿Hanja mahyoni ga ñä ma hñäki? Bi mää ra bähñä xahnäte Liliana Mojica Hernández, ge di thoki ya bähñä ´befi ha ra Dä Nguu ya thoki ´mui nuua Hidalgo (UICEH) habu xa hoki ya ´befi nsadi ko ya hñäki Maya ´ne ya Otopame; njabu ´nehe ma ´ra ya he´mi habu mää tengu ra hñäki ´Monda, habu bi hyandi ge ja nunthi ya ´na´ño hñäki ge ja mapabya 365 ya hñäki ´ne yá ´na´ño hñä.

Bi mää ge ngu bi mää ra UNESCO ge ja ya hñäki di ´yo ri ´medi, ngu ya Hñähñu (Otomi) de di ñä nini ha ra ´Batha ra ´Bot´ähi, ´ne r ara hñäki ga ndesnä ´nehe za da ´medi ´ra ma ts´uu.

Hange njabu, mahyoni da ´yo ri ja ya hmä´ti habu da ut´a mfeni ge ra hñäki umbi ra hmäte ´ne ra nzaki ha da za da thoki ma ´na xa hño yá mfädi ´ne ra nsadi mboo ´ne mote ra Nguu Nsadi “ Nge´ä ya hñäki faste pa da nja ra hoga mfädi ´ne ya ´na´ño ´mui, bi mää Mojica.

Nubya bi ñä ra Tsu´tui ra IHEA Víctor Arturo Bautista Ramírez, bi uni ra njamadi ga´tho ya mefi xa hoki yá hoga ´befi ha ra IHEA habu di ntini goho ya t´u tsu´tui habu di t´uni ra nsadi yoho hñäki (MIB); ´mefa ko rá mfats´i ra ts´utui ga nsadi IHEA, Patricia Sosa Arrendo bi umbi ´na ra he´mi ga hoga paha ga´tho ya xahnäte bi ntini ha ra ngo rá pa ya Hñäki ma nxoge ra xihmäi, ´nehe nu ma ´ra ya maste ga nsadi ge ´nehe bi hmä´ti.